Балық азайып кетти

Қармақты дәрьяның яки каналдың буйынтық жерине таслап, бир неше саатлап ойға шүмип, балық услағанның заўқы өз алдына ғой. Менде қолым саўа болса, дем алайын, ермекке балық услайын деген ойда Қаттыағар каналына бардым. Расын айтайын, әйтеўир қармағым ҳәрекетсиз қалмады, көзимди жайнатып тартып турды. Бирақ, дым қуўанып кеттим бе, яки аўым оңынан келмеди ме. Қулласы, майда шабақтан басқа түк илинбеди.

Өзим әзелий балықшы емеспен. Тек ермек етемен. Сонда да жылымың майланбаса, қас қарайғанда үйге бос барыўда қыйын екен.

Нар тәўекел деген жаман ғой. Келеси сапары да сол тәўекелдиң белине отырып, жақсы нийет пенен балыққа бардым. Әттең және сол аўҳал мени күтип алды. Қармағымды тартқылап көзимди ойнатқаны менен қармақты алғанда түрим өзгере берди. Майда шабақ! Ҳайран болдым. Неге бундай болды? Өйдейин десем, бурында усы жемтикти салып, карыстай балық аўлайтуғын едим. Сонда не болды? Бул ойым соңғылығында мени мақала жазыўға ийтермелейтуғынын билмеген екенмен.

Кейинги ўақытлары базаршылар өз өнимлериниң базарға ылайық көринисин шығарыў ушын (товарный вид) Қызкеткен каналынан пайдаланып атырғанын базар жайға баратырғанда көрип жүрмиз. Әсиресе, каналға базары қайтып өтпей атырған гешир, балық, малдың ишек-қарны жуўылып шырайы шығарылып қайта апарылады. Бул әпиўайы ҳақыйқатлыққа айланғаны соншелли, туўрысы итибар бергенди де қойдық. Лекин бул көргеним еле қамыр ушынан пәтир екен. Гешир жуўыўдың үлкенин Қаттыағар каналының бойында көрдим.

Гешир жуўыў процеси

Нөкистиң шегарасынан шыққанда, Нөкис районының аймағына кире бергенде, Теплица хожалығының тусында Қаттыағар каналын тармаққа бөлип туратуғын «Бессаға» тарнаўы жайласқан. Бессаға әтирапының тәбияты сулыў, каналдың еки бойы тораңғыл менен қоршалған, ҳәтте, бул жер жазда қаламыз турғынларының дем алатуғын, шомылатуғын орнына айланады. Тарнаў еки үлкен «Қаттыағар» менен «Кердер» каналына ажыратылады. Бул туслардың да тәбияты өзгеше, «Қаттыағар» каналының еки бойы тораңғыл менен пишенлик пенен оралған. Каналдың саға алған жеринен еки жүз метрлер шамасында канал азғана бурылма ислейди, усы жер жақын әтираптағы аўыл халқының ишимлик суўын алатуғын орны. Лекин жақыннан баслап бул жер қалалы исбилерменлердиң гешир жуўатуғын сүйикли орнына айланып қалыпты. Гешир бир яки қалталап жуўылса ҳеш гәп, «суўға тақан шашқандай» гәп деп қабыл етер едик, лекин жүк тасыйтуғын машиналарда бир нешше тонналап геширдиң алып келинип, каналға жуўылып атырғанын көрип, ҳеш гәп деп көз жумыўда мүмкин емес шығар. Бираз бақлап турдым, гешир тийелген машиналардың изи үзилер емес. Қызығы, көпшилик қағыйданы бузыўға өшлигине не дерсең! «Бессаға» тарнаўының әтирапына тийисли адамлап пәк-пәкизе етип «Дыққат! 500 метр аралықта суўға шомылыў, балық аўлаў, транспорт қуралларын жуўыў қадаған!» деп жазып қойыпты. Буны көрмейди, билмеген деўге адамның тили бармайды.

 

Дағазаны оқыў қыйын

Буннан тысқары, Өзбекстан Республикасы нызамшылық базасы да тәбийий орталықты сақлаў, суў бассейнлериниң әтирапының санитариялық жағдайын қорғайды. Атап өтетуғын болсақ, Тәбиятты қорғаў ҳаққындағы Өзбекстан Республикасы Нызамының 19-статьясы суўдан ҳәм суў сақланатуғын жерлеринен пайдаланыўға арналған. Онда былай делинген: «Өзбекстан Республикасы территориясындағы жер бетиндеги, жер астындағы ҳәм теңиз суўынан керекли муғдардағы суўының тәбийий айланысын сақлаў, оның нормативте көрсетилген дәрежеде тазалығын тәминлеў, суў өсимликлери ҳәм ҳайўанатларын қорғаў, суў сақланатуғын орынлардың патасланыўына жол қоймаў, оларда экологиялық тең салмақлықты сақлаў ҳәм суў сақлаў орнына ландщафт элементи сыпатында зыян келтирмеў шәрти менен жол қойылады. Жергиликли ҳәкимият уйымлары, тоғай ҳәм суў хожалығы мәкемелери дәрьяның тармағы пайда болатуғын орынларында, суў сақланатуғын орынлардың жағасындағы аймақларда терекликти тиклеўи ҳәм тереклерди көбейтиўи, оларды қорғаўды тәминлеўи шәрт».

Байқап отырман, айырым оқыўшыларымыз геширдиң каналда жуўылыўы менен балықтың көбейиўи, өршиўи арасында қандай байланыс тапты екен деп. Бул сораўға туўрыдан-туўры жуўабымыз болмаса да, суўдың патасланыўы, балықлардың азығының кемейиўине, жасаў орталығының бузылыўына тәсир ететуғынын аңлаў қыйын емес шығар.

Гәпим қурғақ әңгиме болмаслығы ушын Өзбекстан Илимлер академиясы Қарақалпақстан бөлимине қараслы балықлар экологиясы лабораториясының илимий хызметкери Әденбай Ембергеновтан бул ҳаққында сорадық. Қәниге төмендегише жуўап қайтарды. – Балықтың тиришилик ететуғын, өнип-өсетуғын жери суў. Саўалыңызға илимий жақтан жантассақ, суўдың патасланыўы суўдың кислородлық режиминиң өзгериўине алып келеди. Бул әсиресе балық өршийтуғын ўақтына туўра келсе, оннан жаманы болмаса керек.

Бизиң пикиримизше, гешир менен бирге алып келинген топырақтағы пестицид ҳәм басқа да элементлер суўға түседи, илимпазымыз дәлиллегендей балықтың өсип-өниўине кери тәсирин тийгизеди. Екиншиден, суўдың патасланыўы, каналдың аяғында жасап атырған халықтың ден саўлығына да кери тәсирин тийгизеди. Себеби, каналға жақын жайласқан аўыл адамлары ушын жалғыз суў дереги усы.

Атап өткенлеримизге қосымша балықтың өршиўине, көбейиўине тәсир ететуғын факторлардың бири сыпатында адам факторын келтирип өтиўимиз мүмкин. «Өткен жылы усындай күни тап усы жерден торды таслап 2 килограммға шамалас балық услаған едик», дейди тарнаўдың аўзына тор таслап турған балалардың бири. Баланың айтқанында жан бар, себеби, балық гүздиң сентябрь, октябрь, ноябрь айларында көлден, каналдың аяғынан өрге яғный үлкен суўға, дәрьяға өрлейди. Лекин, каналларға қурылған тарнаўлар балықтың емин-еркин өрлеўине кери тәсирин тийгизеди. – Егер усы айлары Бозатаў каналының аяғында жайласқан Қызылүйдиң тусындағы «Бүркитбай» тарнаўына барсаңыз, балықшылардың барлығын сол жерден табасыз. Гейбир балықшылар якорь таслап усласа, гейбиреўлери көзсизлик етип, тарнаўдың алдына аў таслап өрге шығып киятырған балықлардың писин қурытады. Әсиресе, нольлик аўдың шыққаны қармақ таслайтуғын балықшылардың ызасын оятып атыр. Себеби, жилкадан исленген нольлик аў менен майда шабаққа шекем услаўға болады. Гейпара, дәмиккен, «нағыз балықшылар» ҳеш нәрседен тайсалмайды. Ҳәтте дәрья, канал яки изейкештиң ең терең жерин таўып ири шынжырды таслап балықларды үриктеди. Шынжырдың сестинен үркиген балық аўға дәл барып түсе береди,-дейди тәжирийбели балықшы Мурат (исми өзгериттирип жазылды). Сол ушында дәрьяға қармақ таслайтуғын балықшылардың қармағына шабақтан басқасы илинбейтуғын болды. – Олар (аў таслатуғын, якорь тартатуғын балықшылар) Нөкиске жақын көл (жеке меншикке алынбаған), канал ма, изейкеш пе барлығын жайлап болды,-деп қосып қойды сәўбетлесимиз.

Дәлиллеримизди көмпек сөз бенен исире бермей және балық бойынша қәнигемиз Әденбай Ембергеновтиң пикирлерине қулак түрейик. – Ҳағынан келетуғын болсақ, өткен әсирдиң алпысыншы жыллары балықлардың санын көбейтиў, балықты өндирислик масштабта аўлап алыў ушын Россияның Амур дәрьясынан ақ ҳәм қара амур, жыланбас, толстолоб, лещ деген балықлардың шабағы алып келинип, туўрыдан-туўры дәрья, канал ҳәм көллерге жиберилген. Усы балықлардың шабақлары менен жыртқыш балықлардың шабақлары да келип қалды. Мәселен, Амурский шебачёк деген балық уўылдырық жейди. Нәтийжеде жергиликли балықларымыздың саны азайып кетти. Ал Арал теңизиниң қурыўы менен бизиң Арал бекиреси, лопатоносқа уқсаған балықларымыз кемейип кетти (Бел тумсық). Бүгин олар қызыл китапқа киргизилген. Толстолоб, ақ амур, сүўен уқсаған балықларымыз май-июнь айларында уўылдырық шашады. Көлден ағысы бар каналлар менен дәрьяға уўылдырық шашыў ушын киреди (4-5 жыл көлде жасайды).

Быйыл бадай тоғайдың әтирапларында Әмиўдәрьяның бойында июльдың ақырына шекем дәрьяның бетинде ағыс пенен киятырған уўылдырықларды бақлап бардық. Түйемойынның әтирапларынан уўылдырығы менен шабағы келеди, жоқарыдан келген уўылдырық пенен шабақтың он процентке шамаласы көллер менен каналларға түседи. Негизинде 3-5 жастағы балық ер жеткен есапланады ҳәм уўылдырық шашыўға таяр болады.

         Халықаралық масштабта нольлик аў менен балық аўлаў қадаған етилген. Суўға жоқары кернеўдеги ток яки химиялық бирикпелер тасланса балықтың уўылдырығына, жасаў орталығы менен аўқатлық затына тәсир етеди. Лаборатория хызметкерлери тәрепинен жоқ болып яки азайып баратырған жергиликли балықларымызды көбейтиў бойынша жумыс алып барып атырмыз. Бул балықлардың шабағын Нөкис балық заводына қараслы ҳәўизлерге жиберип, өршитип кейин дәрья ҳәм көллерге жиберемиз. Усы жол менен жергиликли балықларымыздың жоқ болып кетпеўине аз да болса үлес қосып атырмыз,-дейди Әденбай аға.

Лаборатория хызметкерлери тәрепинен бир нешше жыл бурын аўланған лопатонос (белтумсық) балығы

Қәнигениң тужырымлы, излениўлер нәтийжесинде келип шыққан пикирлерин тыңлап, тәбияттың бизге берген ғәзийнесиниң бири балық та сарқылмас байлық емес екенлигин аңлаған боларсыз. Балықты көбейтиў бойынща жумыслар исленип атыр. Бирақ жаңағыдай пул изинен қуўып, өзлерин «исбилермен» санаўшылар аз да болса ой жуўыртпайды екен, балықтың көбейиўине исениў қыйын. Усы жерде «исбилермен» балықшыларға төмендегилерди еслетип өтемиз. Өзбекстан Республикасының «Ҳайўанатлар дүньясын қорғаў ҳәм оннан пайдаланыў» ҳаққындағы нызамының 20-статьясында «Аң аўлаў ҳәм балық аўлаўда улыўма қәўипли болған қураллар ҳәм усыллардан пайдаланыў қадаған етиледи» деп атап өтилген

Демек, жоқарыда атап өтилген балық аўлаў кураллары нызам менен қадаған етилген. Бирақ исбилермен балықшыларымыздың балықтың баҳасын жокарылатып барған сайын ҳәр түрли жол менен балық аўлап дәрамат табыўшылардың катарын көбейтип атыр. Бизиң пикиримизше, дәрьямыз менен каналымыз, көлимизде балық аўлаўдың усындай түри даўам ете берсе, биологиялық көп түрлилик бузылады, балықтың саны кескин азайып кетеди. Оның ушын итибарсызлыққа жол қоймай, егер усындай жағдайдың үстинен шықсақ тәбиятты қорғаў бойынша мәмлекетлик комитетиниң хызметкерлерине өз ўақтында хабар берип барыўымыз керек. Дәрьямыз бенен көлимизде балықтың көп болыўы халкымыздың балық өнимине болған талабын толық қанаатландырады.

Ҳүрмет Атажанов,

Журналист,

Автордың түсирген сүўретлери.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *